چکیده
تحقیق حاضر با هدف بررسی عوامل گسترش فقه حنفی و توسعه مدرسه فقهی امام ابوحنیفه (رح) در جهان اسلام انجام شده است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از لحاظ روششناسی تاریخی ـ تحلیلی است و دادهها عمدتاً از منابع کتابخانهای و فیشبرداری گردآوری شدهاند. نتایج نشان میدهد گسترش فقه حنفی تحت تأثیر عوامل متعددی بوده است که هم جنبههای درونی فقه و اندیشه امام ابوحنیفه و هم عوامل بیرونی و تاریخی را دربر میگیرد.
در ابعاد درونی، اصول فقهی امام ابوحنیفه شامل تسهیل و آسانگیری در امور عبادی و معاملات، حمایت از نیازمندان و اقشار آسیبپذیر، اعتباربخشی به تصرفات انسانی، حفظ کرامت و حرمت انسان و به رسمیت شناختن اختیارات حکومت بود. توجه به عقل، قیاس، استحسان، عرف و واقعگرایی، انعطافپذیری فقهی و دفاع از حقوق اقلیتها باعث شد فقه حنفی مکتبی عملی، مقبول و گسترده گردد.
در ابعاد بیرونی، شاگردان برجسته امام ابوحنیفه همچون ابویوسف و محمد بن حسن شیبانی نقش کلیدی در تدوین، ساماندهی و انتشار فقه حنفی داشتند. پذیرش سمتهای قضایی و همکاری با حکومتهای عباسی و سامانیان، تأسیس مدارس فقهی در شهرهای مختلف و فعالیت مبلغان و طلاب علوم دینی، زمینهساز گسترش جغرافیایی و اجتماعی این مکتب شد.
یافتههای تحقیق نشان میدهد که همگرایی میان آموزههای فقهی، تلاش شاگردان، پذیرش حکومتها و نیازهای اجتماعی مسلمانان تازهاسلامآورده، موجب شد فقه حنفی بهعنوان مذهب غالب و رسمی در بسیاری از مناطق جهان اسلام تثبیت شود. این تحقیق با نگاه جامع و چندبُعدی، درک روشنتری از عوامل فکری، آموزشی، سیاسی و اجتماعی مؤثر در گسترش مدرسه فقهی امام ابوحنیفه ارائه میدهد.
در ابعاد درونی، اصول فقهی امام ابوحنیفه شامل تسهیل و آسانگیری در امور عبادی و معاملات، حمایت از نیازمندان و اقشار آسیبپذیر، اعتباربخشی به تصرفات انسانی، حفظ کرامت و حرمت انسان و به رسمیت شناختن اختیارات حکومت بود. توجه به عقل، قیاس، استحسان، عرف و واقعگرایی، انعطافپذیری فقهی و دفاع از حقوق اقلیتها باعث شد فقه حنفی مکتبی عملی، مقبول و گسترده گردد.
در ابعاد بیرونی، شاگردان برجسته امام ابوحنیفه همچون ابویوسف و محمد بن حسن شیبانی نقش کلیدی در تدوین، ساماندهی و انتشار فقه حنفی داشتند. پذیرش سمتهای قضایی و همکاری با حکومتهای عباسی و سامانیان، تأسیس مدارس فقهی در شهرهای مختلف و فعالیت مبلغان و طلاب علوم دینی، زمینهساز گسترش جغرافیایی و اجتماعی این مکتب شد.
یافتههای تحقیق نشان میدهد که همگرایی میان آموزههای فقهی، تلاش شاگردان، پذیرش حکومتها و نیازهای اجتماعی مسلمانان تازهاسلامآورده، موجب شد فقه حنفی بهعنوان مذهب غالب و رسمی در بسیاری از مناطق جهان اسلام تثبیت شود. این تحقیق با نگاه جامع و چندبُعدی، درک روشنتری از عوامل فکری، آموزشی، سیاسی و اجتماعی مؤثر در گسترش مدرسه فقهی امام ابوحنیفه ارائه میدهد.
واژههای کلیدی
منابع
- 1) احمدی، فضل احمد. (۱۴۰۲). رویکرد امام ابوحنیفه(رح) در قبال اعتدال و میانهروی. فصلنامه علمی-تحقیقی علوم اجتماعی پوهنتون غالب. سال، دوازدهم نشراتی. شماره، دوم.
- 2) ابوزهره، محمد. (۱۳۸۴). تاریخ مذاهب اسلامی. ترجمه علیرضا ایمانی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
- 3) باقرزاده، دکتر احد. (۱۳۸۷). فقه و قانونگذاری در اسلام. فصلنامه علمی- ترویجی علوم اسلامی. سال، سوم. شماره ، یازدهم.
- 4) بغدادی، خطیب. (۱۴۰۷ق). تاریخ بغداد. بیروت.
- 5) پاکتچی، احمد. (۱۳۷۲). ابوحنیفه. دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران. مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی.
- 6) ذهبی، شمسالدین. (1405ق). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسه الرساله.
- 7) خضری، محمد. (2004). تاریخ التشریع الاسلامی. قاهره: المکتبة التجاریة الکبری.
- 8) سپهری، فریدون. (۱۳۹۰). تحقیقی در باره امامان اهل سنت. انتشارات: کردستان.
- 9) صفا، دکتر ذبیحالله. (۱۳۸۴). تاریخ ادبیات در ایران. جلد اول. انتشارات: امیر کبیر.
- 10) ضیائی، محمد عادل و عزیزی، موسی. (۱۳۹۱). گسترش فقه حنفی در ماوراءالنهر تا پایان عصر سامانیان. فصلنامه علمی- تحقیقی نامهی تاریخ اسلام. سال دوم. شماره هفتم.
- 11) ضیائی، محمد عادل و عزیزی، موسی. (۱۳۹۰). تاثیر همنظری ابوحنیفه و مرجئه در گسترش فقه حنفی. فصلنامه علمی- تحقیقی نامهی تاریخ اسلام. سال اول. شماره سوم.
- 12) عباسی، جلالالدین. (۱۳۶۰). ائمه اربعه اهل سنت.
- 13) ابوزهره، محمد. (۱۳۶۹). ابوحنیفة: حیاته و عصره. قاهره.
- 14) مبلغی، احمد.(۱۳۸۸). پیشدرآمدی بر فلسفه فقه. فصلنامه تحقیقهای فرهنگ و علوم اسلامی. دوره، ۶. شماره ۵۹-۶۰.
- 15) مبارز، فریداحمد. (۱۳۸۸). د امام ابوحنیفه(رح) سیرت.
- 16) میرآقایی، سیدجلال. (۱۳۸۹). ابوحنیفه در اندیشه و رفتار. فصلنامه اندیشه تقریب. سال، ششم. شماره، ۲۲.
- 17) Burns, R. B. (2000). Introduction to research methods. London: Sage.
- 18) Gall, M. D., Gall, J. P., & Borg, W. R. (2007). Educational research: An introduction (8th ed.). Boston, MA: Pearson.
- 19) Neuman, W. L. (2014). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches (7th ed.). Harlow: Pearson Education