چکیده
گرایش جوانان به مصرف مواد مخدر یکی از معضلات مهم اجتماعی در افغانستان، بهویژه در ولایت پنجشیر، به شمار میرود که پیامدهای گستردهای در ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی به همراه دارد. این تحقیق باهدف شناسایی علل گرایش جوانان به مصرف مواد مخدر، تحلیل عوامل زمینهساز و بررسی پیامدهای ناشی از آن انجامشده است. روش تحقیق بهصورت کیفی- کمی بوده و دادهها از طریق پرسشنامههای ساختاریافته و مصاحبههای نیمه ساختاریافته گردآوری گردید. اشتراک کنندگان این تحقیق به تعداد 200 نفر شامل جوانان ۱۸ تا ۳۰ سال و برای مصاحبه عمیق 20 نفر ساکن مناطق شهری و روستایی ولایت پنجشیر بود. نتایج تحقیق نشان میدهد عوامل اقتصادی در گرایش جوانان به مصرف مواد مخدر بیشترین نقش رادارند؛ بهگونهای که فقر (۶۲.۳۱٪) و بیکاری (۵۲.۲۶٪) مهمترین عوامل شناختهشدهاند و درآمد بالای ناشی از قاچاق مواد نیز بهعنوان عامل وسوسهبرانگیز مطرح گردیده است. در بعد خانوادگی، ضعف نظارت والدین و کمبود حمایت عاطفی (۳۹٪) و تعارضهای خانوادگی (۳۷٪) بیشترین تأثیر را داشتهاند که نشاندهنده نقش بنیادی خانواده در پیشگیری یا تشدید اعتیاد است. در حوزه اجتماعی، فشار همسالان (۴۳٪) برجستهترین عامل به شمار میرود و پسازآن وضعیت اقتصادی و دسترسی آسان به مواد قرار دارد؛ امری که اهمیت محیط اجتماعی و گروه دوستان را در شکلگیری این پدیده نشان میدهد. همچنین در بعد فرهنگی، نبود آموزشهای پیشگیرانه (۶۳٪) و ضعف ارزشها و باورهای فرهنگی از عوامل کلیدی شناختهشدهاند که بیانگر کمبود آگاهی و تضعیف کنترل فرهنگی در جامعه است. یافتههای کیفی حاصل از تحلیل مضمون نیز این نتایج را تأیید میکند و نشان میدهد نقش همسالان، مشکلات خانوادگی، انگیزههای فردی (مانند استرس و کنجکاوی) و همچنین پیامدهای این گرایش شامل پایین آمدن مشارکت تحصیلی، بروز آسیبهای روانی، افزایش تنشهای خانوادگی و گسترش رفتارهای پرخطر اجتماعی است. یافتههای این تحقیق میتواند بهعنوان مبنای علمی برای تدوین سیاستهای پیشگیرانه، برنامهریزیهای آموزشی و اجرای راهکارهای حمایتی در سطح محلی و ملی، باهدف کاهش مصرف مواد مخدر در میان جوانان، مورداستفاده قرار گیرد.